VÀNG DA SƠ SINH – HIỂU  & XỬ LÝ SAO CHO ĐÚNG?

Một bà mẹ kết bạn với tôi trên facebook đăng trên trang của mình 1 clip mang tên “ Bí kíp phòng ngừa vàng da cho bé”; trong đó, bà cụ hàng xóm dùng một chất màu vàng chà lên toàn thân của con bạn ấy để bé hết vàng da (!). Một bạn khác, mang bé đến phòng mạch của tôi khám vì con vàng da từ nhiều ngày, cho biết bạn đang tránh tất cả các thức ăn có màu vàng (vì bạn ấy cho con bú mẹ) và phơi nắng cho bé mỗi sáng để mau hết vàng…. Mấy câu chuyện này hơi khó tin, nhưng là vài trong rất nhiều câu chuyện về những hiểu biết và thực hành không đúng về vàng da ở trẻ sơ sinh.

Vàng da là vấn đề thường gặp nhất ở trẻ sơ sinh. Màu vàng thấy được trên da là do chất bilirubin tăng cao trong máu trẻ. Có 2 loại vàng da:

• Vàng da tăng bilirubin trực tiếp, còn gọi là Vàng da tắc mật: ít gặp. Trong những trường hợp này, phân bé sẽ nhạt màu hay mất hẳn màu (“cứt cò”) và tiểu sậm màu. Tất cả mọi trường hợp vàng da tắc mật, dù nhẹ hay nặng, đều phải được nhập viện ngay.
• Vàng da tăng bilirubin gián tiếp: rất thường gặp. Kể từ đây, chúng tôi sẽ chỉ nói về loại này, và sẽ gọi tắt là vàng da. Dù đại đa số là Vàng da sinh lý và thường tự hết trong vòng tuần đầu, trong một số trường hợp, chất bilirubin trong máu có thể tăng rất cao (Vàng da bệnh lý), và tràn qua hàng rào bảo vệ não của trẻ, phá hủy các nhân thần kinh, gây tổn thương vĩnh viễn. Tình trạng này gọi là Vàng da nhân. Trẻ bị vàng da nhân mang những di chứng về thần kinh hết sức trầm trọng: điếc, múa vờn, chậm phát triển về vận động, … Khi đã có di chứng thì bé không còn vàng da nữa, nên bạn thường khó tìm ra và qui kết tình trạng này cho vàng da. Chúng tôi đã gặp nhiều trường hợp thân nhân đưa trẻ nhỏ đến khám vì chậm vận động, múa vờn hay điếc, và phải truy hỏi kỹ lưỡng thì bố mẹ mới nhớ là bé từng vàng da rất nhiều sau sinh…

Vì sao bé bị vàng da nặng?

Hoàn toàn khác với người lớn, trẻ sơ sinh vàng da  là do chức năng thải trừ bilirubin của gan còn chưa hiệu quả lúc chuyển tiếp từ cuộc sống trong tử cung ra bên ngoài. Trẻ vàng da nặng là do có thêm những nguyên nhân kèm: bất đồng nhóm máu giữa mẹ và con, non tháng, nhiễm trùng, hay tan ổ máu tụ,… đấy bạn.

Làm sao biết bé vàng da và mức độ vàng da ?

Vàng da ở trẻ sơ sinh sẽ xuất hiện trước tiên ở mặt và tiến triển theo hướng từ đầu đến chân. Lượng bilirubin càng cao chừng nào thì màu vàng thấy được ở vùng càng thấp chừng đó.

Bạn hãy mang bé ra nơi có ánh sáng ban ngày đủ sáng, tốt nhất là gần cửa sổ, vừa dùng ngón tay ấn da mũi bé vừa quan sát. Nếu thấy vàng tức là bé có vàng da. Nếu bé có vàng da thì tiếp tục ấn da xem xuống vùng thấp dần: ngực à trên rốn à dưới rốn à đùi à cẳng chân à lòng bàn chân để xác dịnh chỗ thấp nhất còn thấy vàng da. Ví dụ đùi bé có vàng mà cẳng chân không vàng là bé bị vàng da tới đùi nha bạn.

Làm gì khi bé vàng da?

Hãy tiếp tục cho bé bú mẹ và theo dõi sát sự tiến triển của vàng da. Nếu bạn đang ở bệnh viện, hãy thảo luận với nhân viên y tế chăm sóc bé về vấn đề vàng da của con mình. Nếu bác sĩ dặn bạn đưa bé tới tái khám vì vàng da, hãy thực hiện đúng theo lời dặn bạn nhé!

Khi nào cần đưa trẻ vàng da đi khám? Bạn phải đưa bé đi khám ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Vàng da sớm: xuất hiện trong vòng 24 giờ đầu sau sinh, dù chỉ mới chớm vàng ở mặt
• Vàng da tới đùi (hay dưới mức đùi)
• Vàng da kèm dấu hiệu khác (bú kém, lừ đừ, sốt, …)
• Còn vàng da sau 2 tuần tuổi ở trẻ sinh đủ tháng và sau 3 tuần tuổi ở trẻ sinh non.

Vàng da được điều trị ra sao?

Các bác sĩ nhi khoa sẽ quyết định trường hợp nào cần nhập viện điều trị và phương pháp điều trị cho bé. Điều trị chính là nhằm hạ thấp mức bilirubin trong máu, gồm:

• Ánh sáng liệu pháp (gọi nôm na là “chiếu đèn”): dùng đèn chuyên biệt tại bệnh viện (không phải đèn néon ở nhà bạn nhé) và chiếu liên tục (trong vài ngày) lên da bé;
• Thay máu: lấy máu có nhiều bilirubin ra, thay bằng máu có chứa rất ít bilirubin của người khỏe mạnh.

Chúng tôi cũng mong muốn cho bạn biết điều gì không nên làm khi bé vàng da, vì một nghiên cứu của chúng tôi cho thấy chỉ có 4,8% bà mẹ ở tại TPHCM có hiểu biết đúng về vàng da sơ sinh.

• Rất nhiều người nghĩ mọi trường hợp vàng da ở trẻ sơ sinh đều là sinh lý, mà không biết nó có thể nặng và gây tổn thương não.
• Các bà mẹ có tập quán nằm phòng tối, kiêng ra khỏi nhà trong tháng đầu sau sinh, điều này ngăn cản phát hiện tình trạng vàng da.
• Khi bé vàng da: nhiều bà mẹ cho con phơi nắng; trong khi phơi nắng không giúp giảm vàng da, mà còn làm cho da bé bị khô, mất nước, và nhất là làm chậm trễ các điều trị hiệu quả. Bạn biết không, hầu hết các bé hết vàng da sau khi phơi nắng do bé chỉ bị vàng da sinh lý, nên tự hết mà thôi! Một số bà mẹ lại xoay sở nhiều cách khác nữa: thoa thuốc, cho uống nước đường,… và chỉ mang bé đi khám khi đã quá trễ, bé đã có triệu chứng tổn thương não (bỏ bú, li bì…).

Tóm lại, vàng da ở trẻ sơ sinh có thể rất nặng và gây tổn thương não vĩnh viễn. Chỉ có 2  biện pháp điều trị vàng da hiệu quả là ánh sáng liệu pháp và thay máu. Hãy biết là phơi nắng không giúp giảm vàng da và phải mang bé đi khám vàng da đúng lúc bạn nhé!

TS. Phạm Diệp Thùy Dương – BS. Đào Nguyễn Phương Linh

Từ khóa liên quan: ánh sáng liệu pháp, bệnh lý, chiếu đèn, phơi nắng, sinh lý, tắc mật, thay máu, vàng da